باشند ، بلكه از اين جهت اينها را قبول كرده‌اند كه اختلاف حركت خورشيد را كه در رصد معلوم مىشود و در ذات خورشيد ممكن نيست چنين اختلافى باشد توجيه كنند ، و اگر اختلاف حركت نبود در فاصلهء خورشيد دورى و نزديكى پيش نمىآمد . و ابو جعفر خازن را مقاله‌اى است در اينكه ممكن است چنان فرض شود كه اين اختلاف در حركت خورشيد نسبت به گردش آن بر گرد مركز عالم است ، و نقطه‌اى كه گردش خورشيد بر گرد آن به يكسانى است غير از اين مركز عالم است . و به‌همين‌گونه ممكن است كه حركت مركز فلك تدوير ماه بر محيط [ فلك ] حامل يكنواخت نباشد ، و بر گرد مركز كلّ يكنواخت باشد ؛ و همچنين ممكن است حركت مراكز افلاك بر محيطهاى افلاك حامل خارج المركز مختلف باشد و نسبت به مراكز فلكهاى معدّل المسير يكنواخت . و اگر چنين چيزى ممكن باشد ، بر كسانى كه چنين سخنانى گفته‌اند سخت مىتوان خرده گرفت ، مگر آنكه بتوانند مسئلهء بعد ابعد و اقرب را به چيزى جز اختلاف در حركت نسبت دهند . و سوم آنكه : خورشيد به سبب نزديكيش در جنوب و درست بر فراز اين ناحيه واقع بودن ، اگر آب را به آنجا بكشد سبب آن مىشود كه سنگينى آن ناحيه افزايش يابد و ناگزير دورى زمين از مراكز يكسان نمىماند و در سوى شمالى بيشتر و آشكارتر مىشود كه ابن عميد هم به آن اشاره كرده است . پس لازم مىشود كه چون خورشيد به جانب شمال ميل مىكند و ناحيهء جنوب سرد مىشود ، زمين يا پاره‌اى از آن به حال نخست خود باز گردد و حركت زمين و آبى كه بر آن است گاه به سوى بالا باشد و گاه به سوى پايين . و چهارم آنكه : حركت اوج چيزى است كه با رصد كردن گروهى از علماى هيئت پذيرفته شده و گروهى ديگر با رصد خود منكر آن شده‌اند . و من اين سخن بدان نمىگويم كه منكر آن باشم ، بلكه چگونگى حال را مىآورم . و پيش از اين از نوپديدى جهان و اينكه ممكن است زمانى كه بر آن گذشته كوتاه باشد يا دراز سخن گفنم ، پس امكان آن هست كه اين زمان براى يك دوره از دوره‌هاى اوج يا پاره‌اى از آن بسنده نبوده باشد ، همان‌گونه